Halk Anlatılarının Yeniden Yazımı Sürecinde Dirse Han Oğlu Boğaç Han

Abstract

Dedem Korkut Kitabı, biçimsel örgüsü, anlatı tekniği ve taşıdığı kültürel katmanlar nedeniyle araştırmacılar açısından güncelliğini koruyan temel kaynaklardan biridir. Kitapta yer alan anlatılar, yalnızca folklor alanının değil; edebiyat, tarih, dilbilim, mitoloji, tiyatro ve performans çalışmaları gibi farklı disiplinlerin de ilgi alanına girmiştir. Hikâyelerin çok katmanlı yapısı, sözlü kültürün belleğe dayalı üretim biçimini, yazılı kültürün metinselleştirme mantığını ve çağdaş dönemde farklı medya türleriyle kurulan yeni ilişki biçimlerini aynı anda düşünmeyi mümkün kılar. Bu nedenle Dedem Korkut anlatıları hem yorumlanabilirliğini hem de yeniden üretilebilirliğini sürdüren dinamik bir anlatı evreni sunar. Anlatıların masal, şiir, tiyatro, roman ve modern hikâye gibi farklı formlara dönüştürülmesi, metinlerin kültürel dolaşımını kesintiye uğratmadan devam ettirir. Bu dönüşümler bir yandan anlatıyı iletişim ağı içinde canlı tutarken, diğer yandan yeni okur/izleyici kitleleriyle buluşturarak metnin güncellenmesine imkân sağlar. Böylece sözlü kültürün ürünleri, her yeni tür ve bağlamda farklı anlam katmanları üreterek yeniden işlevlendirilir. Bu çalışmada, sözlü anlatıların yeniden yazım sürecindeki değişim biçimleri metinler arasılık kuramı temelinde incelenmiştir. Örneklem olarak Dedem Korkut Kitabı’nın Dresden nüshasında birinci anlatı olarak yer alan Dirse Han Oğlu Boğaç Han seçilmiştir. Söz konusu boy, kahramanın erginleşme sürecini izlenebilir kılan güçlü bir anlatı iskeletine sahiptir: kahramanın doğumu, ad alması, sınanması, ölümle yüzleşmesi ve yeniden toplumsal düzeni kurması gibi aşamalar metin boyunca belirgin biçimde yapılandırılır .Bununla birlikte anlatı, yalnızca bireysel kahramanlık üzerinden ilerlemez; Boğaç Han’ın anne-babasıyla ve Oğuz topluluğuyla kurduğu ilişkiler de baştan itibaren katmanlı bir biçimde örülerek kimlik ve meşruiyet meselesini sürekli gündemde tutar. Araştırmada seçilen örnek metin, yeniden yazım sürecinde alt metin olarak ele alınmış; bu alt metinden hareketle ortaya çıkan ana metinler biçim ve içerik özellikleri bakımından ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. Böylece yeniden yazımların, olay örgüsü, karakter kurgusu, motif kullanımı, anlatıcı tutumu, dil ve üslup gibi unsurlarda hangi tür dönüşümler yarattığı karşılaştırmalı olarak ortaya konmuştur. Çalışma, Dedem Korkut anlatılarının farklı türlerdeki yeniden üretimlerinde süreklilik gösteren unsurları ve dönüşüme uğrayan katmanları görünür kılarak, sözlü kültürün güncel bağlamlarda nasıl yeniden kurulduğunu açıklamayı amaçlamaktadır.