Süheyl Ü Nev-Bahâr’da Mental Fiiller

Abstract

Dil, düşüncenin biçimlenmesinde ve zihinsel süreçlerin ifadesinde temel bir araçtır. İnsanzihninde oluşan bilişsel fiiller, dil yoluyla anlam kazanır ve iletişim sürecinde yer alır. Bu çerçevede,mental fiiller; bireyin düşünme, anlama, hissetme ve inanma gibi zihinsel süreçlerini ifade eden önemlibir fiil grubunu oluşturur. Zihnin işleyişini dil düzeyinde yansıtan bu fiiller hem bilişsel hem de dilselaçıdan incelenmeye değer yapılardır. Mental fiiller aracılığıyla bireyin iç dünyası ile dış dünya arasındakurulan ilişki biçimi gözlemlenebilir, bu fiiller düşüncenin dil aracılığıyla nasıl yapılandığını vepaylaşıldığını kavramamıza yardımcı olur.Bu tezde, 15. Yüzyıl Türk edebiyatının önemli mesnevilerinden Süheyl ü Nev-bahâr mentalfiiller açısından incelenmiştir. Çalışmanın ilk aşamasında fiil, fiil tasnifleri ve mental fiil kavramıkuramsal bir çerçevede ele alınmıştır. Ardından nitel araştırma yöntemlerinden metin analizi tekniğiuygulanarak eserdeki zihinsel süreçleri bildiren fiiller sistematik bir biçimde belirlenmiştir. Tespit edilenmental fiiller; karakterlerin algısal, bilişsel ve duygusal durumlarını yansıtmaları esas alınarak “algıfiilleri, idrak fiilleri” ve “duygu fiilleri” olmak üzere üç ana başlık altında sınıflandırılmış ve alfabetiksırayla listelenmiştir.Çalışma sonucunda toplam 249 adet mental fiil belirlenmiş, bunların 43’ü algı, 66’sı idrak ve140’ı duygu fiilleri başlıkları altında sıralanmıştır. Tespit edilen fiiller tanık beyitlerleörneklendirilmiştir. İlgili beyit hem orijinal şekliyle hem de günümüz Türkçesine aktarılmış biçimiyle verilerek fiil bağlam içerisinde anlamlandırılmıştır. Bu yönüyle çalışma, Süheyl ü Nev-bahâr’da zihinsel süreçlerin ifade ediliş biçimlerini dilsel düzlemde ortaya koymakta, klasik Türk edebiyatında mentalfiillerin kullanımı üzerine örnekli ve sistematik bir incelemeye yer vermektedir. Ayrıca, Eski Anadolu Türkçesine ait önemli bir eserde yer alan zihinsel fiillerin tespit edilmesi bu fiillerin edebî bağlamdaki kullanım özelliklerine ışık tutmayı amaçlamaktadır.